 Kultura dhe integrimet-nga Ndue Ukaj
1.
Në sfondin e zhvillimeve të hovshme politike në vend, u shënua nëntë maji dita e europës. Ajo që e karakterizoj këtë ditë, natyrisht mbetet diskursi patetik për të
ardhmen europiane të Kosovës, proklamuar nga institucionet dhe segmentet tjera shoqërore. Cështë e vërteta, në jetën publike shqiptare, nuk ka fjalë më të shpeshta
që përdoren dhe njëkohësisht abuzohen më shumë, dhe atë, nga çdo kush, se fjalët:
Integrime në Familjen Perëndimore. Përsiatjet për këtë orientim nacional janë nga më
gjithfarshmet. Është bërë tashmë klishe në mendësinë shqiptare, të flitet më diskurs
të lartë çështja e integrimeve në Familjen e madhe Perëndimore, por duke ju shmangur
esencës. Madje ky aspekt orientues nacional, thuhet në çdo vend, për çdo lloj organizimi, nga çdo kush, me vend e pa vend. Sidomos sforcohet ky soj diskursi kur kemi data të
rëndësishme, sikur tash nëntë maji. Nga e gjithë kjo, krijohet përshtypja se jemi bërë të veçantë në këtë çështje, mbase edhe ekstra-ekspert. Natyrshëm në këtë aspect prijnë politikanët, të cilët përmes një diskursi, në esencë retorikë (mbase edhe të rrejshëm e heretik) trumbetojnë fuqishëm këtë filozofi politike. Mirëpo në praktikën e përditshme, shihen qartë, anët e kundërta të kësaj medalje, që nisen prej godinave nga proklamohen këto politika, e deri tek shkollat e nivelit të ultë që formësojnë shoqërinë tonë, pastaj universiteti anarkist, televizioni publik, akademia, e gjetiu, në të cilat shpërfaqet një arrogancë e përgjithshme kulturore; mendësi kjo joperëndimore. Është fakt i pakontesutueshëm se orientimi i shqiptarëve për ofrimi dhe integrimi në vlerat perëndimore, mbetet shekullor. Fatkeqësisht më shumë se gjithë popujt europian shqiptarët, për shekuj jetuan shkëputur nga Europa për shkak të konformizmit me ideologji, kultura dhe orientime tjera që na u vërsulën. Rikthimi I dinjitetshëm mbetet ideal i kamotshëm i shqiptarëve, i artikuluar përmes luftërave dhe filozofisë së Gjergj Kastriotit- Skënderbeut, me aspiratat e të madhit Pjetër Bogdanit, eruditit të pashembullt (prototipit të lëvizjes së gjerë panperëndimore, prej së cilit u frymëzua një lëvizje e gjerë në dy dekadat e fundit tek shqiptarët) dhe, e shumë personaliteteve të mëdha kombëtare, në altarin e së cilit angazhim u shkrin shumë figura ndritura të kombit, deri te Lëvizja e dekadës së fundit në Kosovë, që u nis nga kolosët Anton Cetta, Ibrahim Rugova dhe shumë idealist, që zgjedhjen e çështjes së Kosovës nuk e shihnin si një ndarje me kufi, por mundësi për t’u integruar në strukturat Perëndimore, në vlerat e përbashkëta të këtij civilizimi. Përbashkimi për integrimin në strukturat perëndimore, përveç aspekteve tjera, duhet
ketë një konensues psikologjik, që nënkupton manifestimin e vlerave dhe kulturës
perëndimore, në gjitha aspektet e organizmit të jetës sonë kombëtare, pa ju shmangur
edhe çështjeve të ndjeshme. Në dukje të parë, të krijohet përshtypja se për këtë
objektivë ekziston një kompromis nacional. Mirëpo, segmente të caktuara shqiptare
këtë objektive e kanë keqkuptuar. Mbase, edhe kamufluar nga ithtarë të rrymave tjera
destruktive, që kanë sytë nga errësira dhe janë barikaduar në taborre tjera
kulturore. Shembull i fundit mbetet diskursi ideologjik i Rexhep Qosja dhe ithtarëve
të tij, që interpretojnë çështjen në fjalë, sipas apetiteve të ulta, naive e
primitive dhe duke shmangur
thelbin e integrimin në familjen Perëndimore, që nënkupton një shkëputje nga
mendësia sterotipe e të menduarit shabllonik, nga destruktiviteti që në vend të
punës ka fjalët, në vend të tolerancës kultivon arrogancën, në vend të bashkëpunimit
vë në pah individualizmin dhe shpirtin egoist, në vend të kreativitetit shfrytëzon
imitimin.
2.
Në tetë standardet për Kosovën mungon standardi themelor, ai që paracakton e
determinon gjitha aspektet tjera: i nënkuptueshmi standardi kulturor, aspekt ky që
duhet ta gjejë formën e vet të artikulimit, tashmë nëpër institucione, jo me diskurs
folklorik, por me nisma reale që ndryshojnë në esencë gjendjen e tanishme dhe do të
krijonin perspektiva për integrime reale në perëndim. Angazhime këto që do të
stoponin kulturën tonë të stërmbushur me nuanca kulturore që kanë çfarëdo prejardhje
tjetër, përpos mendësi e kulturë shqiptare e hiq më pak perëndimore.
Në procesin e integrimeve, ne shqiptarët, natyrshëm jemi më të vonuarit në rajon.
Madje edhe pas shteteve që sapo janë krijuar, mbase, edhe pas shteteve të brishta
që sapo kanë dal nga luftënat. Dijetari i madh shqiptar Faik Konica thoshte“shqiptarët në histori gjithmonë vonohen”. Kjo vonesa e jonë është produkt i të
menduarit stereotip, anadollak që s’ka të përbashkët, bash asgjë me shoqëritë e
përparuara perëndimore. Të menduar, që ka penguar dhe po pengon proceset pozitive
në hapësirat shqiptare.
3.
Kultura është ajo qe ne na shpëton si komb, na nxjerr nga anonimiteti dhe aspektet
degraduese që na cilësojnë, që nga politika deri tek ekonomia e rënd, e aspektet
tjera të degjeneruese. Kultura, është shpirti qe i jep fizionomi trupit tone te
gjymtuar kombëtar, karshi botës së përparuar dhe karshi proceseve te rënda që na
sfidojnë si komb, pa marr parasysh hapësirën gjeografike ku jetojmë. Në këtë aspekt,
një kulturë e përbashkët, e integruar, e pagjymtuar, sipas klaneve e grupeve të
caktuara, rajoneve e grupeve gjuhësore, do të shërbente në ngritjen e kombit në
piedestalin e kombeve të kulturuara perëndimore për t’u rikthyer dinjitetshëm në
këtë familje. Mbase, definimi i qartë i rolit dhe
funksionit që ka kultura në tërësi brenda sistemi të parimeve që përbëjnë boshtin e
integrimeve, do të shkurton rrugën drejtë rikthimit tonë në Familjen Perëndimore dhe
do të bëhej katalizatore e ndryshimeve pozitive. Natyrisht vetëm një kulturë e
mirëfilltë, me shije e vlera që përkojnë më aspektet kulturore që praktikohen në
Familjen Perëndimore, pa kamuflime dhe ndarje të barikaduara në taborre tjera
kulturore. Kësisoj ndërtojmë premisat për një vëmendje më të madhe nga bota e
zhvilluar dhe hapim shanse reale për përfaqësim të denjë brenda Familjes në fjalë.
Për të realizua sa më plotënisht çështjen e integrimeve, duhet të ekzistoj vullneti
i plotë. Dhe ky vullneti në perceptimin e drejtë të rrugës për ofrim, duhet të
ndryshoj dimensionin: nga retorika demagogjike, duhet të merr përmbajtje të
mirëfilltë, jetësimin e standardeve dhe politikat kulturore reale perëndimore. Në të
vërtetë, kultura është fushë që predeterminon gjitha aspektet tjera organizuese të
shoqërisë perëndimore, që nga institucionet, demokracia, ekonomia, arsimi e sferat
tjera. Ndërsa në procesin e integrimeve shqiptare, kultura ka mbetur jashtë
sistemit.
Ajo çka është e rëndësishme për proceset e tanishme në hapësirat shqiptare është
kuptimi i faktit se integrimi në botën e përparuar, përveç aspekteve tjera, duhet të
shoqërohet edhe me transformime të rrënjësishme të brendshme, që prekin çështje të
ndjeshme të forëmsieve kulturore dhe psikologjike. Nga qendrat tona politike e
kulturore, duhet të hartohen projekte të mençura që ndikojnë në shijet kulturore dhe
formësimit e tërësishme. Dhe, si të këtilla do të plotësonin boshllëk të shumta që
janë krijuar në këto hapësira, sidomos nga plagët e trashëguara, prej së cilave
lëngojmë dhe nga të cilat vështirë shkëputemi. Plagë këto që janë në esencë pengesa
e integrimeve edhe të brendshme, edhe të jashtme. Plagë që janë rezultat i pranimit
të mendësisë orientale-bizantine nga qarqe të caktuara shqiptare.
Përmes plotësimit të standardit kulturor, do të mund të bëheshin afri mentalitetesh
e botëkuptimesh; ofrim ky që assesi s’mund të ndodh, vetëm më aspektet tjera
politike, as ekonomikë, siç tentohet të bëhet. Ky ofrim nënkupton një mendësi
kulturore perëndimore në politikë, në ekonomi, në konceptet e sigurisë, në kulturë,
në shikimin nga e ardhmja, dimensione që karakterizojnë universalitetin e kësaj
kulture e civilizimi të përparuar.
4.
Shtresimet kulturore të një kombi, tiparet dhe vetëdija, përcaktojnë edhe politikat
institucionale, pasqyrojnë edhe mendësinë institucionale, pasqyrojnë edhe ekonominë
e çka jo tjetër?
Në jetën tonë kombëtar, edhe pse flitet shumë për procesin e integrimeve, shumë pak
zihet në gojë aspekti kulturor i këtij procesi. Andaj edhe politikat kulturore,
bashkë me ato edukative, janë lënë preh e diletantëve që prodhojnë opinioneçoroditëse, tipe të menduarit të çfarëdoshëm, por jo shqiptar, jo perëndimor, jo
integrues.
Në çdo analizë racionale dhe të pangarkuar, në suaza të një normaliteti të
paekzagjeruar, shohim angazhimet që bëhen, me vetëdije a pa të, pikërisht kundër
filozofisë dhe themeleve perëndimore. Ma thotë mendja, se ky objektiv politik,
ekonomik, kulturor etj. nga segmente të caktuara shoqërore, është perceptuar
gabimisht. Për të mos thënë, vetëm në suaza të interesave egoiste nacionale. Andaj,
kemi sot kaq shumë trumbetime për koncepte tjera, aspak të moderuara e perëndimore.
Për të qenë pjesë e familjes në fjalë duhet të pranohen sistemi dhe vlerat që
ngërthen në vete kjo familje politike, ekonomike, kulturore etj., duke kuptuar
faktin se nuk mund të jesh pjesë e një sistemi vlerash universale, siç janë parimet
dhe vlerat që ngërthen në vete filozofia dhe qenësia e Familjes Perëndimore e
njëkohësisht të angazhohesh në të kundërt të këtyre vlerave. Kjo është një ëndërr e
bukur, por e parealizueshme. Ëndërr që tashmë e kultivojnë ca të quajtur
intelektualeca kosovar, produkt të formësimit komunist-lindor.
Në botën shqiptare, veçmas në atë kosovare, ekziston një keqinterpretimit e
keqkuptim i integrimit. Në të vërtetë këtë vello të keqkuptimit e stërngarkojnë të
ngarkuarit me kulturë në Kosovë, pastaj arsimimi, mediat e kushdo jo tjetër. Pa
dyshim, në këtë aks problemi qendror mbeten tek institucionet kulturore, që
asnjëherë nuk dalin jashtë zyrave për të parë në realitet politikat kulturore të
Familjes në fjalë dhe për të punuar për një tro higjen kulturore në Kosovë, pse jo
edhe në Shqipëri dhe hapësira tjera kombëtare, nga papastërtia dhe shija e mbrapsht
që e kanë vërshuar e mbërthyer kulturën kombëtare, atë që mban gjallë shpirtin e një
kombi.
Janë shumë arsye të cilat të shtyjnë të mendosh se brenda organizmit të shpirtit të
shqiptarëve, në Kosovë, por edhe jashtë, në hapësirat tjera shqiptare, vepron diçka
e brishtë, nën substratin e së cilit zihen dëshira të ndryshme, naive, klanore,
fisnore, grupore dhe më së paku universale: vlera dhe parime të cilat i njeh bota e
moderuar perëndimore. Këtë e themi ngase shohim, çdo ditë e më tepër, në “kulturë”
të marshojnë diletant, të cilët në vend se të bëjnë kulturë, bëjnë antikulturë. Në
vend se të përafrojnë mentalitetin me botën civilizuar, e largojnë. Pra bëjnë bash
antikulturë në kuptimin puro të fjalës. Këtë segment e hasim edhe në politikë, edhe
në ekonomi, edhe në arsim e kudo jo tjetër.
Veçanërisht në muzikën allaorientalosllave, pastaj nga “serialet e shumta
humoristike” në të cilat të zihet fryma nga johigjenia kulturore dhe estetike që
ngërthejnë në vete; një letërsi në rënie, etj. Këndej pari edhe krijohen hapësira
për të prodhuar opinione të çoroditura çdo kush dhe atë në emër të kulturës. Në të
vërtetë, nëse bën ndonjë analizë sado sipërfaqësore të disa hallkave kulturore, sheh
qartë një përçudnim vlerash, një shije, që s’ka të bëjë asgjë më proklamimet
perëndimore. Kjo çka ndodh me kulturën, është rruga më e mirë kundër integrimeve në
Familjen Perëndimore. Në tersi, strukturat kulturore, të cilat në vend se të
angazhohet për të promovuar një sistem vlerash kompatibile me Familjen Perëndimore,
shkojnë në drejtim të kundërt dhe instalojnë mendësi bizantino-orientale.
E kemi thënë shpeshherë dhe po e përsërisim se kultura është ajo që na avancon në
rrugën e përparimit si komb, është shpirti që i jep fizionomi turpit tonë kombëtar
të nakatosur; është aduti i vetëm me të cilin mund të plasohemi në botën civilizuar
perëndimore, në të cilën synojmë të integrohemi. Por me këso lloj “kulture”, ne jo
vetëm që do vazhdojmë të vajtojmë mjerimin që na ka mbërthyer, por edhe do shtrojmë
të njëjtat pyetje e dileme: Cili është atdhe ynë, ky që e jetojmë në mjerim, apo ai
që e shohim në retorikën demagogjike të politikës?
MirditaOnline:Të lidhura me këtë temë
Identiteti europian i shqiptarëve, Sprovë* - nga Ismail Kadare
A mund të ndërtohet identiteti oriental mbi kulturën oksidentale ?- Ndue Ukaj
|
