Vendosja e sistemit
të bajrakëve
Qëndresa e vazhdueshme e Mirditës
dhe e krahinave fqinje të saj kundër dhunës
osmane, i detyroi turqit të ndryshojnë politikën
e tyre ndaj këtyre krahinave. Në gjysmën
e dytë të shekullit 17, turqit u munduan të
futnin në varësinë e tyre e ti shfrytëzonin
kryesisht për qëllime ushtarake, Kuvendet
e malësorëve. Futja në dorë e autoritetit
të Kuvendeve nga pushtuesit në rrethanat e
mungesës së një klase feudale vendase
qe e pamundur. Kuvendet ishin institucioni i vetëm
vetqeverisës që trashëguan nëpër
breza malësorët, vendimet e të cilëve
ishin të prera, si një shprehje e vullnetit
të popullit. Ato nuk mund të cënoheshin
nga askush. Mbështetur tek ky autoritet i Kuvendeve
turqit u përpoqën t’a futnin në
dorë këtë institucion popullor, për
të shuar rezistencën e banorëve të
malësive dhe ndërmjet autoritetit të
tyre, të mobilizonin ushtri për luftërat
pambarim që bënte Perandoria Osmane. Për
t’ia arritur këtij qëllimi, turqia në
fund të shekullit 17 krijoi institucionin e bajrakut.
Ajo i ndau krahinat malore veriore e verilindore shqiptare
në njësi të vogla administrative, të
cilat i quajti bajraqe. Sistemi i bajrakëve në
Mirditë u vendos plotësisht në gjysmën
e parë të shek 18. Turqia duke mos patur besim
tek njerëzit e caktuar prej saj si bajraktarë
i grumbulloi bajrakët e Mirditës në një
njësi administrative me territore më të
gjera se ato të bajrakut, pa cënuar privilegjet
e bajraktarëve, në krye të të cilës
caktoi një sundimtar, të cilit në vitet
40 të shekullit 18 ia njohu titullin Kapidan. Ky
titull iu dha për herë të parë Mark
Kolë Gjokës nga Maria Tereza mbretëresha
e Ausrtro-Hungarisë, me kërkesën e luftëtarëve
mirditas në vitin 1739. Kapidanët e Mirditës
kishin varësi te Valiu i Shkodrës dhe te Stambolli.
Në vitin 1738-1739 shpërtheu lufta midis koalicionit
europian me në krye Austrinë dhe Perandorisë
turke. Për të përballuar ushtritë
e koalicionit, Turqia u bëri thirrje krahinave
malore të Shqipërisë Veriore, t’i
shkonin në ndihmë me forcat e tyre të
parregullta. Pasi u pleqërua kjo thirrje e Sulltan
Mahmutit të I-rë, u vendos të shkonin
në luftë përkrah Turqisë duke zgjedhur
si prijës të atyre ushtrive qefalinë
e Oroshit, Mark Kolë Gjokën. Sulltan Mahmuti
i I-rë me kërkesën e mirditasve për
shërbimet e bëra në ato luftime, ua rinjohu
atyre privilegjet e fituara në vitin 1684, i dha
Mark Kolë Gjokës titullin Kapidan, u lidhi
mirditasve një subvencion të përvitshëm
prej 100 barrë drithi dhe urdhëroi të
shkruheshin këto privilegje në një fletë
bronxi. Këtu e mbrapa, mirditasit i pranuan pinjojt
e kësaj dere t’u prini në luftë
sa herë duhesh të ngriheshin edhe ata, përkrah
Turqisë apo dhe kundër saj dhe ajo derë
u njoh, “dera e kapidanëve”. Në
vitin 1774, Veziri i Shkodrës, Mehmet Pashë
Bushati i kërkoi aleancë Gjon Markut me mirditas
duke marrë përsipër t’ua njihte
privilegjet e mëparshme, si dhe malësorëve
të tjerë, me kusht që të dërgonin
ushtarë një burrë për shpi në
rast nevoje, për të luftuar nën urdhërat
e tij brenda kufinjëve të Sangjakut. Kuvendi
i burrave i mbledhur në Shpal në pranverën
e vitit 1774, për të shqyrtuar kërkesat
e pashait, vendosi lidhjen e Mirditës me Bushatllinjtë
e Shkodrës. Kështu Mirdita e prirë nga
Kapidanët, luftuan për 60 vjet rrjesht përkrah
Bushatllinjëve.
Më 1775 i biri Mehmet Pashë Plaku, Karamahmuti
vazhdoi konfliktin që ishte ndezur prej kohësh
midis babait të tij e Ahmet Kurt Pashës së
Beratit, për zgjerim territoresh e influencash.
Me ushtritë e Karamahmutit shkuan edhe 2000 mirditas
nën komandën e Gjon Markut. Beteja u zhvillua
më 12 shtator 1775 në afërsi të
Peqinit. Ushtritë e Pashait shkodran u mundën.
Aty mbeti i vdekur dhe Gjon Marku me 60 mirditas, pas
një qëndrese të fortë të tyre,
sa lejuan tërheqjen gjallë të Pashait.
Kujtimin e Gjon Mark Kolës, si udhëheqës
popullor, e trajtuan burrat e Mirditës në
odat e miqve e në kuvendet e burrave, e pasqyruan
në shkrimet e tyre kronistët e kohës
edhe shumë vite pas vdekjes së tij. Lidhja
me Oxhakun e Bushatllinjëve qe një lidhje
e qëndrueshme që zgjati deri në vitin
1831 kur ora e Bushatllinjëve ra me arrestimin
e Mustafa Pashë Bushatit bashkë me Lleshin
e Zi në kala të shkodrës nga Mehmet Reshit
Pasha. Lidhja e Mirditës me sundimtarët e
Shkodrës, për hir të traditës, vazhdoi
edhe pas rënies së Bushatllinjëve, bile
deri në vitet 30 të shekullit 20. Udhëheqja
e forcave të Mirditës nga Gjonmarkajt në
luftëra të ndryshme në vende të
Ballkanit, fitoret e arritura, veçanërsisht,
pas viteve 40 të shek XIX u dhanë emër
atyre edhe jashtë vendit. Veçanërisht
beteja e vitit 1854 në Danub kundër Rusëve,
lartësoi emrin e Mirditës dhe të Bibë
Dodës që drejtonte ato ushtri.
Veziri i Madh i Stambollit, Omer Pasha i dha titullin
Pashë, Bibë Dodës, ndërsa Napoleoni
i III-të, që luftonte përkrah Turqisë,
ç’veshi shpatën e argjendë e
ia dhuroi Bibë Dodës për suksesin që
korrën ushtritë e tij, dhe e mori në
mbrojtje Mirditën. Në gjysmën e dytë
të shekullit 19 e mbrapa për Mirditën
dhe udhëheqësit e tyre filluan të interesoheshin
pothuajse të gjitha oborret mbretërore të
Europës. Ato porositën konsujt e tyre në
Shqipëri dhe në vende të tjera fqinje,
të studionin, secila për hesape të veta,
oragnizimin shoqëror të Mirditës, forcën
e këtij uniteti krahinor dhe rolin e Gjonmarkajve
në këtë krahinë. Popullarizimi i
studimeve të tyre për pasuritë kulturore-doke
e zakone dhe ato natyrore, xhehe e pyje në kancelaritë
Europiane, çoi në trajtimin e një politike
të veçantë të Fuqive të Mëdha
ndaj kësaj krahine, sa në Kongresin e Berlinit
(13 qershor 1878) u morën nëpërkëmbë
interesat e kombit shqiptar, kurse një pjese të
tij, Mirditës iu njoh autonomia vetqeverisëse
dhe u detyrua Porta e Lartë t’i respektojë
venomet tradicionale të njohura “ob antique”
të saj. Udhëheqja e mirditasve për gati
300 vjet nga Gjonmarkët, çoi në ndërkombëtarizimin
e emrit të krahinës së Mirditës,
ashtu si dhe zgjuarsia e trimëria e mirditasve
lartësoi derën e Gjonmarkëve në
shkallët e hierarkisë së kohës,
deri Pashë.
Mirditasit përkrah Bushatllinjëve
për shkëputje nga Turqia
Në gjysmën e dytë të
shekullit 18 sistemi feudal ushtarak turk u mbërthye
nga anarkia dhe çthurja e plotë, kjo në
Shqipëri çoi në formimin e dy pashallëqeve
të mëdha,ai i Bushatllinjëve ne veri,
dhe ai i Ali Pashës ne jug. Të dy pashallëqet
shqiptare, për të realizuar politikën
e tyre të pavarur nga Porta e Lartë, kishin
nevojë për fuqinë ushtarake të Mirditës.
Lidhja me Mirditën, në një kohë
kur kishte me vete edhe gjithë malësorëte
tjerë katolikë, i dha forcë e krahë
Mehmet Pashë Bushatit dhe pasardhësve të
tij. Në vitin 1795, Karamahmut Pasha mësyni
Prizrenin për ta çliruar e për ta bashkuar
me Pashallëkun e tij. Në këtë aksion
u mbështet kryesisht në luftëtarët
mirditas. Pretendimi për ta futur në Pashallëkun
e tij edhe Malin e Zi e shtyni Karamahmut Pashën
të sulmonte drejt tij në verën e vitit
1796. Në betejën e 11gushtit të atij
viti, mirditasit treguan besnikërinë e tyre
ndaj Bushatllinjëve. Ata zunë shtigjet kryesore
nëpër të cilat ushtritë malazeze
sulmuan ato të Karamahmut Pashës dhe e ndaluan
vrullin e tyre, duke shpëtuar kshtu si Vezirin
e plagosur, që ishte në rrezik të zihej
gjallë nga malazezët, ashtu dhe ushtrinë
e tij nga shpartallimi i plotë i saj. Megjithë
humbjet Karamahmuti nuk hoqi dorë nga pushtimi
i Malit të Zi.
Në vjeshtën e po atij viti, ai në krye
të 20000 luftëtarëve, ndër të
cilët edhe 6000 mijë mirditas ai mësyni
Malin e Zi në drejtim të Piprrit e të
Pulabardhit. Beteja e 25 shtatorit 1796 qe një
nga betejat më të përgjakshme që
zhviloi Karamahmut Pasha. Veziri i Shkodrës la
në atë betejë mbi 3000 të vdekur
e po aq të plagosur. Aty gjeti vdekjen edhe vetë
Karamahmuti. Në këto luftime, qëndresa
e mirditorëve qe e pashoqe. Mirditasit duke shpresuar
në shporrjen e pushtuesve osmanë, luftuan
me heroizëm e vendosmëri përkrah Bushatllinjëve.
Por, këto përpjekje u duk se morën fund
me vdekjen e Karamahmutit. Më 1806 mirditasit,
për hir të traditës që tashmë
qe krijuar, shkuan me Ibrahim Pashën kundër
kryengritjes së Serbisë. Këtu ai preu
pabesisht prijsin e reparteve të Mirditës,
Kolë Mark Gjokën dhe mirditasit të cilët
u tërhoqën nga fronti i luftës. Pas vdekjes
së Ibrahim Pashës më 1810, në luftën
që plasi për trashëgimin e Oxhakut të
Bushatllinjëve, Mirdita përkrahu tarafin e
të miturit Tahir Pasha. Këtë e përkrahte
dhe Ali Pashë Tepelena që kishte mësy
Shqipërine e Veriut, me shpresë që të
bëhej tutor i tij. Me këtë rast Ali Pasha
krijoi lidhje me Mirditën dhe përforcoi gardën
personale të tij me tre taborre djem mirditorë.
Në këtë situatë grindjesh në
Shkodër, fermanin e Vezirnisë e mori Mustafa
Pasha, nipi i Ibrahim Pashës. Mustafai në
vitin 1812 lidhi miqësi me Ali Pashën dhe
në vitin 1813 u pajtua me Mirditën së
cilës i riktheu një pjesë të bajrakut
të Dibrrit i cili i qe aneksuar Shkodrës që
në kohën e Mehmet Pashë Begollit. Në
vitin 1831 mbi 8000 mirditas e malësorë të
tjerë u rreshtuan në ushtrinë e Mustafa
Pashës që u nis për t’u zënë
rrugën ushtrive osmane të cilat kishin mësy
Shqipërinë për t’i dhënë
fund qëndresës së Vezirit të Shkodrës
e për t’a prishur atë pashallëk.
Heroizmi i mirditasve në këtë betejë
qe i paarritshëm. Ata, siç thonë kronistët
e atyre luftimevev zunë një qafë mali
e nuk i lanë për dhjetë ditë rrjesht
ushtritë turke të kalonin e t’u binin
pas shpine ushtrive të Mustafa Pashës. Më
12 maj 1831 mirditasit pa kurrfarë shprese për
ndihmë braktisën pritën duke lënë
shumë të vrarë e të plagosur në
ato luftime të përgjakshme dhe u kthyen një
pjesë në Mirditë e pjesa tjetër
u ndry në kala të Shkodrës me Mustafa
Pashën, i ndjekur këmba - këmbës
nga Mehmet Reshit Pasha dhe i rrethuar në kala
pa asnjë shpresë, në dhjetor të
atij viti, Mustafa Pasha bashkë me Lleshin e Zi
iu dorëzuan Reshit Pashës. Ata u internuan,
i pari në Stamboll, kurse Lleshi në Janinë.
Ra kështu ora e Bushatllinjëve.
|
