III MIRDITA GJATË
PUSHTIMIT TURK
1. Sulmet e para osmane mbi vendin tonë
Dinastia osmane nën sundimin e Sulltan Orhanit
u bë shpejt një shtet despotik fanatik që
projektoi zaptimin e krejt Europës. Më 1354
turqit kaluan Dardanelet, dhe u hodhën në
Ballkan, në këtë periudhë Ballkani
ziente nga anarkia feudale. Edhe në Shqipëri
nuk kishte një shtet të centralizuar. Pas
tërheqjes së Anzhuinëve më 1338-1340,
vendi mbeti i ndarë në principata feudale
të cilat grindeshin mes tyre për shtim influence
e pronash. Në Shqipërinë Veriore përveç
Balshajve ishin krijuar e po forcoheshin Dukagjinët,
Zahariajt, e Kastriotët në vitin 1382 nën
drejtimin e Timur Tashit shkelën për herë
të parë turqit në tokat Shqiptare. Gjashtë
vjet më vonë ata mbërritën në
dyert e Lezhës. Beteja e parë mes turqve e
ballkanasve u zhvillua më 15 qershor në Gazi
Mestan të Kosovës. Pas kësaj beteje turqit
vazhduan të pushtonin njëra pas tjetrës
principata Ballkanike dhe i vunë sundimtarët
e tyre në varësi vasaliteti. Mirditasit nuk
morën pjesë në betejën e Fushë-Kosovës,
pasi ata nuk e kishin formuar ende unitetin e tyre politiko-luftarak.
Ata nuk kishin asnjë prijës të vetin
që tu printe, nga që dhe Dukagjinët nuk
morën pjesë në këtë betejë,
as si pjestarë të koalicionit ballkanik e
as si përkrahës të turqve. Ata edhe në
betejën e Ankarasë në vitin 1402 nuk
morën pjesë si reparte të Mirditës,
por si ushtri të Gjergj Dukagjinit; zemra e zotërimeve
të Dukagjinëve ishte krahina që më
vonë do të njihej me emrin Mirditë.
2. Mirdita gjatë shek XV
Shekulli 15 si për gjithë popullin shqiptar
edhe për Mirditën qe një shekull i tërë
luftrash të pabarabarta me ushtritë e Perandorisë
Osmane. Mirdita në këtë periudhë
ishte akoma një krahinë e vogël që
sundohej nga dera e Dukagjinëve. Natyrisht, zotërimet
e Dukagjinëve shtriheshin shume më gjerë
se Mirdita. Në dhjetëvjeçarët
e parë të atij shekulli turqit vunë në
kontrollin etyre të gjitha tokat fushore të
Shqipërisë, vunë princërit feudalë
në varësi vasaliteti dhe i ngarkuan banorët
e këtyre krahinave me detyrime fiskale, jashtë
kontrollit mbetën krahinat malore në të
cilat ishin krijuar kohë më parë unitete
krahinore të fuqishme, njëra nga këto
unitete të fuqishme ishte ajo e Dukagjinëve
që i ruajti zotërimet e veta, për një
kohë të gjatë. Mirdita duke qenë
pjesë e rëndësishme e këtij uniteti
mori pjesë në luftërat kundër pushtuesve
osmanë kur i udhëhoqën prijësit
Dukagjinas.
Në Mirditë njihej qysh herët edhe dera
e Kastriotëve si sunduese e unitetit me të
njëjtin emër. Disa nga krahinat ku shtrihej
influenca e tyre si Selita, Kthella, Rraza, Bulgri,
që më vonë hynë në unitetin
krahinor të Mirditës, e njihnin e dëgjonin
derën e Kastriotëve, krahas sundimtarëve
të tyre Dukagjinas. Pas kthimit të Gjergj
Kastriotit në atdhe e veçanërisht pas
Besëlidhjes së Lezhës (2 mars 1444) mirditasit
u rreshtuan në ushtritë e atij Kryetrimi,
si reparte të Lekë Dukagjinit, aleati më
besnik i Gjergj Kastriotit. Mirditasit treguan trimëri,
besnikëri, zgjuarsi të pashoqe në luftërat
çlirimtare e mbrojtëese që udhëhoqi
për 25 vjet Gjergj Kastiroti. Mungesa në kronika
nuk na lejojnë të përmendim emrat e atyre
luftëtarëve të medhenj. Deri në
ditët tona na kanë ardhur të dhëna
për ushtarët mirditas si Gjeneral Pjetër
Përlati dhe Gjon Perlati të cilëve Gjergj
Kastiroti u besoi mbrojtjen e Stefigradit. Mjaft mirditas
u rreshtuan në ushtrinë e Kastriotit por ata
nuk përmenden si reparte të Mirditës
pasi merrnin pjesë në luftë si ushtri
e Dukagjinëve. Shumë toponime vijnë deri
sot nga ajo kohë; “Gjurmët e kalit të
Skënderbeut” në Grykë të Selitës,
“Shpella e Skënderbeut” në Lufaj,
“Guri I Skëndrbeut” në Konaj etj.
Pra në Mirditë ka një kult të veçantë
për Gjergj Kastirotin siç për Lekë
Dukagjinin.
3. Qëndresa popullore pas vdekjes së Gjergj
Kastriotit
Pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, më 17 janar
1468, turqit u lëshuan mbi tokat shqiptare si të
gjithë pushtuesit mbi vendet e sulmuara, pushtuan
njërën pas tjetrës kështjellat shqiptare
deri sa më 1479 pushtuan dhe qytetin e fundit Shkodrën.
Me tokat e pushtuara ata krijuan njësi administrative,
sipas modelit të tyre, Sangjakët. Përveç
Sangjakut të Ohrit krijuar qysh herët prej
tyre, në përbërjen e të cilit hynin
edhe Selita, Kthella, e Rraza krijuan dhe Sangjakun
e Shkodrës në përbërjen e të
cilit hynin dhe Manatia, Bulgëri, Kryezezi dhe
Vela dhe në vitet ’90 të shek. 15 krijuan
dhe Sangjakun e Dukagjinit në përbërjen
e të cilit hynte dhe Mirdita, Fandi i Vogël,
Fandi i Madh dhe Dibrri. Ndarja administrative dhe futja
në to e krahinave vetqeverisëse kishte qëllim
shuarjen e qëndresës së popullit Shqiptar.
Sulltani urdhëroi qeveritarët lokalë,
sangjakbejtë e Shqipërisë, të organizonin
regjistrimin e popullsisë dhe të pronave të
tyre dhe ti ngarkonin banorët vendës me taksa.
Turqit në zonat malore i ngarkuan banorët
me taksën e Xhizjes, dhe vazhduan përpjekjet
e tyre për të realizuar urdhërin e sulltanit
dhe në këto zona. Inkursionet e jeniçerëve
që shoqëronin eminët osmanë për
regjistrimine pronave në malet tona çuan
në lëvizjet e para antiosmane. Në vite
1498 kryengritësit e nisur nga Mirdita e Puka sulmuan
Lezhën, kapën e burgosën të gjithë
qeveritarët e atij qyteti dhe bllokuan rrugën
që kalonte nëpër luginën e Drinit
e lidhte qendrën e Sangjakut - Shkodrën me
krahinat e brendshme të Ballkanit. Në këto
rrethana Sangjakbeu i Shkodrës, Feris Beu mori
masa përforcuese për të mos e lëshuar
qytetin në duar të kryengritësve, duke
kërkuar edhe ndihmën e Sulltanit.
Zgjerimi i lëvizjes së Mirditës e Pukës
në territoret fqinje të tyre në vitet
1499-1500 dhe kthimi i Skëndërbeut të
ri më 1501 e thirrja e tij drejtuar gjithë
bujarisë shqiptare “Për të rrokur
armët kundër zaptuesit”, në një
kryengritje të përgjithshme detyroi sulltanin
të urdhëronte mobilizimin e të gjitha
ushtrive të sangjaqeve shqiptare dhe nisi nga Stambolli
mjaft reparte jeniçerësh për shtypjen
e kësaj lëvizjeje, e cila kishte izoluar qeveritarët
e Shkodrës e kishte rrezik të shëndërrohej
në një kryengritje të përgjithshme
shqiptare.
Kryengritësit Mirditorë e Pukjanë, të
mbetur vetëm, pasi thirrjes së Skënderbeut
të ri nuk iu përgjigjën krahinat e tjera,
princërit e të cilave tash ishin vasalë
te Sulltanit, përballë ushtrive të shumta
turke e lëshuan Lezhën më 1506 dhe u
tërhoqën, për të vazhduar qëndresën
në malet e tyre.
4. Lufta kundër vendosjes së sistemit të
timareve.
Jashtë kontrollit të turqve në shek 16
mbetën shumë krahina malore në veri e
jug të vendit. Në krahinat Mirditë, Fandi
i Vogël, Fandi i Madh, dhe Dibërr, turqit
nuk caktuan detyrime për çdo prodhim si
në zonat e ulta pasi nuk kishin mundur të
bënin regjistrimin e plotë të banorëve
dhe të pronave të tyre, prandaj caktuan një
taksë fikse, xhizjen, që shkonte në arkën
e Padishahut. Më 1515 banorët e krahinës
së Mirditës nuk pranuan t’iu dorëzonin
eminëve turq taksën e xhizjes dhe rrokën
armët kundër tyre dhe ushtrive që i shoqëronin.
Me banorët e Mirditës u bashkuan dhe ata të
Fandit të Vogël, të Fandit të Madh
dhe të Dibrrit. Fill pas këtyre u ngritën
dhe ata të maleve të tjera të Dukagjinit
ku ishte përgatitur një kryengritje e nxitur
dhe e udhëhequr nga Progon Dukagjini, i sapoemëruar
sangjakbe i Dukagjinit. Kryengritësit sulmuan Lezhën.
Me ta u bashkuan dhe repartet e jeniçerëve
të atij qyteti. Këto forca çliruan
Lezhën dhe u bënë gati ti binin Shkodrës.
Në këto kushte Sulltan Selimi II thirri në
Stamboll Progon Dukagjinin dhe e ekzekutoi, i biri i
Progonit u vu në krye të lëvizjes. Nën
udhëheqjen e tij kryengritësit pasi çliruan
Lezhën iu dejtuan Shkodrës dhe Krujës
dhe i rrethuan ato kështjella .Rrethimi zgjati
për rreth 6 muaj. Në këto kohë Sulltani
u lirua nga lufta e Anadollit ndaj nisi shumë ushtarë
kundër kryengritësve të cilët u
detyruan të tërhiqen. Në regjistrimet
e viteve 1529-1536 të dhënat për krahinat
e Mirditës, Fandit të Vogël, Fandit të
Madh, e Dibrrit nuk qenë të sakta pasi banorët
nuk pranuan të paraqiteshin tek eminët osmanë.
Më 1560 u hodhën në kryengritje banorët
e Pukës, Dibrës dhe ata të Lurës,
krahas tyre u bashkuan dhe ata të krahinës
së Mirditës, Fandit të Vogël, e
të Fandit të Madh si dhe të mjaft fshatrave
të maleve të Dukagjinit. Për shuarjen
e kësaj kryengritjeje të gjerë Sulltani
urdhëroi Sangjakbejtë e Shkodrës, Ohrit,
Elbasanit të bashkonin forcat e të sulmonin
“rebelët”, siç i quante ai kryengritësit,
të shkonin në shpatë të pabindurit,
tu merreshin rob gratë dhe fëmijët, pasuritë
e tyre të plaçkiteshin ose t’u digjeshin.
Masat e rrepta të ndërmarra në vitet
1560-1570 krijuan njëfarë qetësie në
sangjakët Shkodër, Ohër e Dukagjin. Në
këtë periudhë sipas urdhërit të
Sulltan Selimit II u krye regjirtrimi kadastral i tretë
në vitin 1571, por sërish banorët vendas
nuk u paraqitën ndaj dhe këto regjistrime
nuk qenë të sakta, pasi u kryen jo nga vetë
banorët po nga njohës të tyre. Nahia
e Mirditës me 9 katunde dhe Dibrrit me 7 katunde
u hoqën si timare të Spahinjëve, ne Dukagjin
e Lezhë dhe iu dhanë si hase Sangjakbeut të
Dukagjinit dhe të Shkodrës. Pas mbytjes me
gjak të kryengritjeve të viteve 60-70 të
shek. 16 turqit mundën të depërtonin
dhe në krahinat malore. Depërtimi gradual
në këtë etapë të tretë
në 1571-1591 në Mirditë, Fand të
Vogël, Fand të Madh, Dibërr dhe krahinat
e tjera malore fqinje të tyre nuk qe gjë tjetër
vecse zëvendësimi i pushtetit të Dukagjinëve
me pushtetin qendror të Sulltanit, porse sundimtarët
e rinj osmanllinj nuk kishin mundur të vendoseshin
plotësosht përderisa nuk kishin arritur të
cenonin vetqeverisjen e brendshme të tyre. Në
krahinat tona malore nuk u vendos e nuk veproi asnjëherë
legjislacioni turk, lidhur me posedimin e pronës.
Ajo mbeti si dhe më parë pronë e familjeve
dhe e përbashkët e fshatrave sado që
në pikëpamje juridike ishte shpallur si pronë
“mirie”.
|
