Kryengritja e përgjithshme
e vitit 1912
Ngjarjet që u zhvilluan në krahinat
e ndryshme shqiptare, veçanërisht në
Kosovë, Dibër, Shkodër e Malësi
e Madhe gjatë vitit 1910-1911, me të cilat
kishte lidhje të vazhdueshme Mirdita dhe qëndrimi
që mbajtën ndaj lëvizjes së komitëve
të kësaj krahine autoritetet turke, i acaruan
më tej kontradiktat midis Mirditës e turqve
të rinj. Masat që morën turqit ndaj Malësisë
së Lezhës e Velës kryengritëse veçanërisht
duke djegur pothuajse gjithë fshatin dhe grabitur
ç’gjetën deri ato pak të korra
në vjeshtën e atij viti, nuk i gjunjëzuan
banorët e kësaj zone, përkundrazi në
përkrahje të Malësisë së Lezhës
e për organizimin e një kryengritjeje në
tërë krahinën, bisedohej në çdo
fshat të Mirditës. Mjaft djem të saj
kishin rrokur armët e qarkullonin në male
në formën e çetave kryengritëse.
Në vjeshtën e 1911, ato u shtuan si rezultat
i kërkesave të Valiut të Shkodrës
për rekrutimin e xhandarëve të rinj në
malësitë tona. Mirditasit jo vetëm nuk
pranuan të visheshin në xhandarmërinë
turke, por dhe mjaft nga ata që ishin gënjyer
më para dezeertuan dhe u bashkuan me çetat
kryengritëse. Ndonjëri prej tyre, i përkëdhelur
nga pushtuesit me gradat e paratë që u jepte,
që u qëndroi besnik autoriteteve, fitoi urrejtjen
e kërcënimin e komitës.
Për të ndihmuar përkrahësit dhe
për të mbrojtur qendrën e Vilajetit nga
sulmi eventual i mirditasve, autoritetet turke dërguan
shumë ushtri në Gomsiqe e Kallmet, po kjo
masë nuk i frikësoi kryengritësit. Numri
i tyre shtohej nga dita në ditë. Lëvizja
e çetave brenda Mirditës dhe kontakti i
tyre me patriotët e Rrafshit të Dukagjinit,
të Kosovës, të Dibrës, të Shkodrës
përgatiti, si kudo në Shqipëri edhe në
Mirditë terrenin e kryengritjes së përgjithshme.
Rol të madh në përhapjen e idesë
për bashkim në luftën çlirimtare,
në popullsinë e Mirditës luajtën
rol Luigj Gurakuqi, Bajram Curri, Zef Kolë Ndoka
(Zefi i Vogël), Pjetër Çeli, Kolë
Toma etj. Zefi i Vogël si shok armësh i Isa
Boletinit, Mahmut Zajmit e Bajram Doklanit u shqua si
trim e atdhetar në të gjitha ngjarjet që
u zhvilluan në Rrafsh e në Kosovë në
dhjetëvjeçarët e parë të
shekullit 20 e veçanërisht në kryengritjet
e mëdha të viteve 1910-1912.
Kriza politike që mbërtheu regjimin xhonturk
në fundvitin 1911 dhe në fillim vitin 1912,
si rrjedhojë e luftës me Italinë dhe
i kryengritjeve të njëpasnjëshme të
shqiptarëve, i detyruan qarqet drejtuese të
Stambollit, të dërgonin një “komision
reformash” në Shqipëri, të kryesuar
nga Ministri i Brendshëm, Haxhi Adil Beu. Ministri
turk u prit me pushkë në Kosovë. Kur
mori rrugën nga Peja për në Shkodër,
u prit me pushkë edhe në Mirditë. Ai
mundi të kalojë pas luftimesh të ashpra.
Haxhi Adil Beu u interesua shumë për ndërtimin
e burgjeve dhe rekrutimin e ushtarëve ngado që
kaloi në tokat shqiptare, pasi nuk kishte qëllim
të ndihmonte popullin tonë, por t’a
shtypte e t’a shtrëngonte më shumë
atë. Perpjekjet e disa xhandarëve për
të përçarë çetat kryengritëse
të Mirditës dështuan. Në Gomsiqe
rreth 400 kryengritës rrethuan shtëpinë
e Çuk Jonit dhe i bënë thirrje të
dorëzohej, në të kundërt do ta digjnin
megjithë njerëzit e shtëpisë.
Komanda e ushrive turke të Shkodrës, e informuar
për këtë kërcënim, dërgoi
2500 forca të armatosura me mitraloze e topa në
Gomsiqe, jo aq për të mbrojtur përkrahësit
e saj sesa për të mos lejuar përparimin
e mirditasve në sulmin e tyre drejt Shkodrës.
Në prill të vitit 1912 një çetë
kryengritëse me mirditas e zadrimorë sulmoi
postën turke të Kakarriçit. Kjo shërbeu
si pretekst për fillimin e luftës në
Zadrimë. Për t’u bërë ballë
ushtrive të shumta turke që u nisën nga
Shkodra në drejtim të Zadrimës, zadrimorët
e lidhur me Mirditën i kërkuan ndihmë
asaj. Më 30 prill, pjesa më e madhe e kryengritësve
u grumbulluan në Mbelle.
Ndërkohë një pjesë e tyre shpartalluan
ushtrinë turke që i kishte shkuar në
ndihmë Çuk jonit, vranë Çukën
dhe i dogjën shtëpinë. Në fillim
të majit u dha kushtrimi në Mirditë për
të rrokur armët të gjithë kundër
turqve. Kushtrimit iu përgjigjën krerët
e çetave kryengritëse me organizimin e Kuvendit
të Shpalit, më 3 maj 1912. Në këtë
Kuvend kryengritësish u vendos: “…Të
ngrihej i gjithë populli në luftë kundër
pushtuesit dhe iu bë thirrje Malësisë
së Madhe për t’u ngritur të gjithë
njëherësh në luftën për liri
e pavarësi kombëtare,…”. Pjesëmarrësit
e këtij Kuvendi u shpërndanë nëpër
bajraqe dhe organizuan mbledhje popullore për të
ngritur masat në luftë.
Më 5 maj u organizua mbledhja e Malësisë
së Lezhës në Rubik në të cilën
u vendos të mos mbahej asnjë lidhje me qeveritarët
turq e të mos pranohej drithi, që Kaimekami
i Lezhës ua kishte premtuar për t’i
larguar nga kryengritja. Më 5 maj nga Vau i Dejës
u shprazën 4 topa në drejtim të Gomsiqes
ku ishin përqëndruar kryengritësit, duke
shënuar kështu fillimin e luftës. Më
17 maj ushtritë turke u munduan dy herë të
hynin në Gomsiqe, por pasi u thyen nga kryengritësit
në Qafën e Gurit të Premë dhe në
Zall të Gomsiqes duke lënë shumë
të vrarë e të plagosur, u kthyen përsëri
për në Va të Dejës. Luftimet zgjatën
5 ditë dhe qenë të përgjakshme në
të gjithë vijën e frontit Vjerdhë-Gomsiqe-Naraç.
Turqit lanë në këto luftime shumë
të vrarë e të plagosur. Vetëm në
spitalin e Shkodrës u shtruan ato ditë 40
të plagosur në këtë front. Kurse
nga kryengritësit pavarsisht nga pabarazia në
armatime me ushtrinë turke, u regjistruan vetëm
4 të plagosur. Kjo betejë u përjetësua
dhe në këngën popullore:
“Luftë e madhe n’atë Mirditë,
n’atë Zadrimë e n’atë Mirditë,
turq e t’kshtenë kanë dalë komitë.
Kjo Mirdita qoftë bekue,
dymijë huta na i ka çue,
dymijë huta e njëmijë mauzere,
kërcet pushka për çdo çubë
ferre.
Kush ta dijn se shkaf a besa,
në mos pastë pushkë të luftojë
me kmesa”.
Pjesëmarrja e Mirditës në
luftën e Zadrimës entuziazmoi rrethet patriotike
brenda e jashtë vendit. Ato ditë gazeta “Liri
e Shqipërisë” që botohej në
Sofie, një nga organet më përparimtare
të kohës, shkruente plot kënaqësi:
“u ngrit e fuqishmja Mirditë” duke
përgënjeshtruar lajmin që i kishte vajtur
Komitetit Bashkim e Përparim të xhonturqve
se gjoja kryengritja e mirditasve ishte e nxitur nga
Austro-Hungaria. Po atë ditë që mirditasit
kishin bllokuar ushtritë turke në Gomsiqe,
në këtë gazetë u botua thirrja që
udhëheqësit e çetave kryengritëse,
Mahmut Zajmi, Zefi i Vogël, Bajram Doklani, Pjetër
Çeli etj., iu drejtonin të gjitha komiteteve
e shoqërive patriotike shqiptare, brenda e jashtë
vendit, për t’u bashkuar në një
komitet të vetëm për drejtimin e luftës
për liri e pavarsi administrative të shqiptarëve.
|
