Krijimi i Besëlidhjes
(1912)
Lufta kundër pushtuesve osmanë,
pavarsisht nga sukseset e korruar në muajt prill-maj
1912, shtroi para kryengritësve të Mirditës
nevojën për Bashkim edhe me krahinat e tjera
fqinje. Për të siguruar këtë bashkim,
kryengritësit e bajrakëve të Kthellës
organizuan për këtë qëllim mbledhjen
e Perlatit, më 15 maj 1912, në të cilën
u thirrën edhe përfaqsues kryengritësish
nga Mati dhe Dibra. Të mbledhurit lidhën besën
për të luftuar bashkërisht kundër
ushtrive turke që mund të mësynin krahinën
e tyre nga Tirana apo Lezha. Tre ditë më vonë
u mblodhën në Zejmen 30 krerë nga Mirdita
dhe Bregu i Matës dhe drejtues çetash kryengritëse.
Problemi kryesor që u diskutua qe; “Bashkimi
dhe lufta kundër turqve”. Këtu u vendos:
“…Të liheshin mënjanë armiqësitë
dhe gjaqet, të sulmohej Lezha duke zaptuar fillimisht
depon e armëve, për të armatosur kryengritësit
dhe pasi të vendosej në atë qytet një
qeveri kryengritësish, të vazhdonte sulmi
në drejtim të Zadrimës dhe të Shkodrës”.
Pas këtij Kuvendi kryengritësit e Mirditës
dhe të Bregut të Matës u quajtën
“Të besëlidhurit”. Në zbatim
të këtyre vendimeve, më 21 maj të
1912 qindra besëlidhur sulmuan forcat turke të
Rroboshtës. Turqit, megjithëse të shumtë
në numër nuk mundën t’u bënin
ballë kryengritësve dhe u tërhoqën
për në Lezhë, duke lënë 20
të vrarë dhe shumë të plagosur në
atë betejë, por dhe kryengritësit patën
humbje. Këtu mbeti i vrarë dhe i bërë
copa-copa nga një gjyle topi, Mark Nikoll Përndoj.
Po atë ditë kryengritësit e pjesës
tjetër të Besëlidhur sulmuan ushtritë
turke në Gomsiqe, Kurthpule e Kalivaç ata
zunë rob 300 ushtarë turq, të cilët
pasi i çarmatosën i lanë të kthehen
në Va të Dejës. Më 28 maj mbahet
Kuvendi i Shpalit, ndërkohë që më
29 maj 1912, kryengritësit sulmuan Lezhën.
Luftimet e Lezhës qenë shumë të
ashpra. Kryengritësit e Mirditës treguan akte
të larta trimërie e heroizmi, por qytetin
nuk mundën t’a merrnin, pasi komanda turke
e Shkodrës kishte dërguar që më
parë përforcime të mëdha në
Lezhë. Pasi siguruan një sasi armësh
nga Dibra, të besëlidhurit sulmuan më
15 qershor 1912 forcat turke në vendin e quajtur
“E Çara e Trapit”. Përkrah burrave
kryengritës në këtë betejë
luftuan dhe gratë. Kjo betejë qe tepër
e përgjakshme, kryengritësit lanë në
fushë-betejë 8 të vdekur ndër to
dhe 2 gra si dhe mjaft të plagosur, kurse turqit
lanë mbi 300 të vrarë e të plagosur.
Më 22 qershor lufta u ndez e ashpër në
afërsi të Zejmenit.
Atë ditë një repart turk prej 600 vetash
ishte nisur nga Lezha për në Krujë për
të shoqëruar Kaimekamin e Lezhës me shumë
municion ngarkuar në kuaj. Të Besëlidhurit
që kishin zënë shkallën e Pëdhanës
e Minjollës hapën zjarr mbi repartin turk.
Lufta zgjati disa orë. Kryengritësit nën
parullën: “O sot o kurrë asht dita me
dekë!”, u lëshuan si rrufe mbi turqit
që lanë në këtë betejë
187 të vrarë e të plagosur, ndër
ta dhe vetë Kaimekamin dhe 20 mushka të ngarkuara
me municion e materiale të tjera luftarake në
duart e kryengritësve. Këtu ra duke luftuar
heroikisht Preng Nikoll Kthella. Ngjarjet e 22 qershorit
u përjetsuan në vargjet:
Kush asht trim e kush asht djalë,
n’atë Zejmen të tanë me dalë.
Nisi pushka ushtime tue value,
shumë janë vra, me shumë varrue.
Menë nizamet nëpër heniqe,
plot njëqind e tetëdhjetë vigje.
1. Kuvendi i Rubikut
Beteja e Zojmenit ashtu si të gjitha
betejat e tjera që u zhvilluan në pranverën
e atij viti dhe fitoret e korrura, rritën moralin
luftarak të të Besëlidhurve dhe njëkohësisht
dhe besimin ndër ta në fitoren përfundimtare
mbi pushtuesin. Por nën dritën e zhvillimeve
të kohës, kur kryengritja ishte përhapur
nga Kosova gjer në jug, kur veprimtaria e patriotëve
Shqiptar ishte shtuar së tepërmi për
te arritur autonominë e Shqipërisë në
bazë të 12 pikave të kërkuara në
“Librin e Kuq” të Gerçes, duheshin
ndërmarrë aksione më të forta, më
të organizuara. Par të shqyrtuar këto
probleme u mblodh më 26 qershor 1912 Kuvendi i
Rubikut. Në këtë Kuvend, përveç
të Besëlidhurve u ftuan të merrnin pjesë
edhe patriotë nga Kurbini, Kruja e Tirana. Pas
bisedimeve që u zhvilluan në atë tubim
patriotësh u vendos që të mos pushohej
lufta kundër turqve deri sa ata të jepnin
liritë e kërkuara nga shqiptarët. Në
Rubik u vendos të sulmohej Durrësi e të
ngrihej në atë qytet flamuri kombëtar
si dhe të dërgohej në Prishtinë
një delegacion për të mbështetut
kërkesat e patriotëve shqiptarë për
pavarësinë e Shqipërisë, në
bisedimet me palën turke. Në Kuvendin e Rubikut
morën pjesë Gjin Pjetri në emër
të Kurbinit dhe Mahsar e Refik be Toptani në
emër të Krujës e Tiranës.
Pas Kuvendit të Rubikut të Besëlidhurit
ndërmorën dy aksione të rëndësishme
kundër forcave turke. Më 15 korrik ata shpartalluan
një batalion turk që mësyni nga Lezha
Bregun e Matës. 50 turq që mundën të
shpëtonin u kthyen rrugë e pa rrugë për
në Lezhë. Kjo fitore u dha zemër kryengritësve
të mësynin me 20 të atij muaji Shëngjinin,
por nuk e morën dot, pasi atë e mbronin qindra
ushtarë të armatosur me artileri. Më
22 korrik, ditën që forcat kryengritëse
të Rrafshit të Dukagjinit hynë në
Prishtinë të pritur nga populli si çlirimtarë,
në Stamboll u formua një qeveri e re e kryesuar
nga Ahmet Myftar Pasha, i cili urdhëroi të
ndërpriten veprimet luftarake në Shqipëri
dhe caktoi një komision për të shkuar
në Kosovë që të merej vesh me shqiptarët.
Më 27 korrik u nis për në Prishtinë
delegacioni i caktuar në Rubik i përbërë
nga Marka Gjoni, Gjin Pjetri e Avdi Toptani. Ato ditë
u nisën për në Prishtinë edhe delegacionet
e Krujës e të Tiranës, por bisedimet
me komisionin turk të kryesuar nga Ibrahim Pasha
kishin filluar më 2 gusht 1912, pa mbërritur
përfaqsuesit e Shqipërisë së Epërme
e të Mesme dhe as mandati i Shqipërisë
së Jugut.
2. Qëndrimi ndaj ushtrive serbe
Kur Ismail Qemali me Luigj Gurakuqin përpiqeshin
të siguronin përkrahje nga jashtë dhe
të merreshin vesh me krahinat e ndryshme të
vendit, për thirrjen e një Kuvendi mbarëkombëtar,
serbët pasi pushtuan Lumën, duke kaluar nga
Qafa e Kumbulës hynë në Mirditë
në bajrakun e Fandit. Çetat kryengritëse
që vepronin në atë krah, filluan rezistencën,
por ushtritë serbe deklaruan se kalonin nëpër
atë krahinë vetëm duke ndjekur turqit,
armikun e përbashkët. Kjo bëri që
të ndërpriten veprimet luftarake me serbët.
Atë natë, ushtritë serbe ngritën
shatorrët rrëzë malit nga Shëngjini
deri në Konaj dhe të nesërmen në
Orosh. “Këto dy ditë qenë më
të vështirat e udhëtimit tonë”-,
shkruan njëri nga komandantët e atyre ushtrive,
Kosta Novakoviç. “…udhëtuam
edhe tre ditë të tjera nëpër Vaun
e Madh e Fregën deri sa doli para nesh Lezha…
Gjatë rrugës takonim kudo njerëz të
armatosur me martina, pushkë turke apo austriake
në shul, me rrethatore plot xhepat me municion
krahaqafe…Ne jemi komita të krishtera u përgjigjeshin
ata pyetjeve tona duke ecur krenar përskaj ushtarëve
tanë, disa prej grave mbanin armë të
vogla në brez dhe zakonisht thika…”.
3. Mirdita në përkrahje të qeverisë
së Vlorës
Populli i Mirditës, i lodhur në luftrat e
gjata kundër pushtuesve osmanë e priti me
gëzim thirrjen e përfaqsuesve të Kombit
në Kuvendin e Vlorës. Në tërë
krahinën, mbrëmjeve pranë zjarrit dhe
çetat e armatosura nëpër male, bisedonin
për iniciativën e guximshme të patriotëve
tanë. Mirdita caktoi për në atë
Kuvend edhe përfaqsuesit e vet, por vështërsitë
e mëdha të udhëtimit nuk i lejuan ata
të mbërrinin në vend ditën e caktuar.
Megjithë këtë, ata i miratuan të
gjitha vendimet e atij Kuvendi të Madh Mbarëkombëtar.
Kuvendi i Vlorës shpalli më 28 nëntor
1912: “ Daljen e Shqipërisë më
vete”. Sihariqi i madh gëzoi popullin e Mirditës,
i cili pas gjithë atyre luftrave, shikonte në
vendimet e atij Kuvendi mundësinë e çlirimit
të vendit dhe të zhvillimit shoqëror
të tij. Ky lajm i gëzueshëm u përshëndet
më 1 dhjetor 1912 me brohoritje e batare pushkësh,
që shoqëruan ngritjen e Flamurit Kombëtar
në Kishën e Rubikut. Po atë ditë
u ngrit flamuri edhe në Pushkash. Lajmi, për
Daljen e Shqipërisë më vete u përhap
brenda ditës në të gjithë Mirditën
dhe për në Rubik u nisën përfaqsues
nga të gjithë bajrakët e saj. Të
nesërmen, më 2 dhjetor, në Kuvendin e
këtyre përfaqsuesve u miratua përshendetja
që përfaqsuesit e 12 bajraqeve, bashkë
me ata të Kurbinit e të Bregut të Matës
i dërguan Qeverisë së Përkohshme
në Vlorë. Përfaqsuesit e 12 bajraqeve
shprehnin besnikërinë e tyre ndaj qeverisë
së Vlorës dhe gadishmërinë e popullsive
të atyre krahinave për ti shkuar në ndihmë
asaj në të gjtha rrethanat që mund të
krijoheshin.
Shpalljen e pavarsisë e përshëndeti me
batare pushkësh dhe popullsia e bajrakëve
të Kthellës në mbledhjen e organizuar
në Malaj më 25 dhjetor 1912. Në ato çaste
gëzimi, atë ditë, në kumbanorën
e kishës Malaj, u ngrit madhërishëm flamuri
kuq e zi i kombit.
Shpallja e pavarësisë dhe krijimi i Qeverisë
së Vlorës kryesuar nga I. Qemali qe kurorëzimi
i tërë atyre luftrave që bëri i
gjithë populli shqiptar me pushtuesit e zinj otomanë.
Mirdita përfaqsonte trevën më të
panënshtruar më të palëkundur, prijëse
e përhershme në luftën për liri.
Shpallja e pavarësisë shënoi
një etapë të re në historinë
e popullit tonë, etapën e luftës për
mbrojtjen e lirisë e të pavarësisë
dhe për vendosjen e një rendi të ri e
demokratik.
|
