XHEMAL MEÇI
VËSHTRIM NË TË DREJTËN DOKESORE
TË MIRDITËS
Prej shumë vitesh Mirdita më
ka tërhequr me të veçantat e saj, për
historinë dhe etnokulturën e saj. 48 vjet
më parë, 1953, u emrova mësues në
Kaftallë të Kërthpulës, në
ish- bajrakun e Dibrrit. Për tre muaj bujta në
një familje të madhe pesëkunorshe, në
familjen e Pal Sutës, ku pata rastin të njihesha
me organizimin e kësaj familjeje të madhe,
me ndarjen e kryerjen e detyrave prej secilit; me pritjen
e përcjelljen e miqve, që në atë
shtëpi gati ishin për natë.
Më pas, vit mbas viti kam bërë përpjekje
për t’u njohur në mënyrë të
programuar me historinë dhe etnokulturën e
Mirditës, krahas asaj të Pukës, aq sa
interesi shkencor për të panjohurat e Mirditës
më ka udhëhequr të përshkoj gjithë
luginat e Fandëve që nga veriu në jug
deri në Shkallë - Fand, Malshejti, Guri i
Gëziqit, Guri i Kuq, Mërkurth me Zajsë,
Kthellë e Epër, Kaçinar me Bukmirë,
Kolori, Vig, Rrajë e Velës e mjaft katunde
të tjera.
Këto ekspedita më kanë afruar më
shumë me Mirditën, ku kam gjetur mikpritje
e bujari, ku jam njohur me të veçantat e
të përbashkët e saj etnologjike. Nga
të gjitha këto kam vënë re se një
nga pasuritë më të mëdha të
Mirditës është edhe E Drejta Dokesore
e saj. Por, nga kjo pasuri e madhe, ndofta, sot do të
ishte më me interes të hidhnim një vështrim
në institutin e Pajtimit të Dhèut,
të shprehur në popull në trajtën
Paqtimi i Dheut, kurse në Fand në trajtën
Pajtozi i Gjomarkut.
Në K L D, botim i vitit 1933, mbledhur e kodifikuar
prej Shtjefën Gjeçov Kryeziut, Pajtimi i
Dhèut del vetëm një herë në
? 1142, ku radhiten tagret e krenëve dhe të
derës së Gjonmarkut; “Kur del për
pajtim të dhèut ka tager më razogj
(dy hae bukë). Këtë ? e plotësojnë
disi ? 969 e 970, ku shkruhet: “Pajtimi i gjakut
bahet dy mëndyrësh: - Me të himë
të dashamirëve të shpisë së
të vramit e të famullitarit (mënyra e
parë); - Me të dalun të krenëve,
të derës së Gjonmarkut e të djelmve
të flamurit (mënyra e dytë).
Siç shihet këtu është ajo që
në të dy mënyrat ka vend për plotësim
e saktësim, por kryesorja, ballafaqohemi me lëndë
aq të pakët për këtë institut
me kaq rëndësi.
Hulumtimet e bëra në terren dhe në botime
tregtojnë se “Krye shtatë vjetësh
Gjomarku, Kapidani i Mirditës, me krenë e
bajraktarë, ka tagër e detyrë me thirrë
Kuvendin e Shpalit për Paqtim të Dhèut.
Kuvendi i Shpalit me Gjomark, krenë e bajraktarë,
pleq e strapleq, lajmëtarë e gjobëtarë,
cakton ditën kur me fillue Paqtimi i Dhèut.”
Njëkohësisht, ky Kuvend kërkon që
të “Lypet me marrë masa me sigurue mashkujt
në gjak, për mos me lejue zbatimin e matejshëm
të gjakmarrjes.”
Ditën e caktueme Kapidani me krenët e mëdhaja
të Mirditës fillon paqtimin katund për
katund ene shpi për shpi në çdo dhè
të Mirditës. Në çdo katund thirren
krenët e bajraktari me pleq e strapleq për
me gjykue e pleqnue, me falë e paqtue çdo
varrë e vrasë.” Por në vazhdim
të këtyre normave theksohet mendimi për
raportet krenë e Gjomark me dhè e katund
duke u dhënë pa ekuivok : “Pa dhè
e katund nuk bahet kamë para”. Këtu
del qart tagri i krenëve të dhèut me
bajraktar, pleqt e strapleqt e katundeve brenda kufijve
të tyre, ku nuk kanë të drejtë të
hyjnë, të pleqnojnë e të vendosin
Gjomark e krenët e mëdhaja pa bashkëpunuar
me këta të dhèut e të katundit.
Por njëkohësisht edhe dhèu me katundet
e veta ka detyrë që brenda kufijve të
vet t’u prijë krenëve të Mirditës
me Gjomark dhe t’u binden shtëpi për
katund për çdo vendim të dalur nga
Kuvendi i Shpalit.
Pajtimi i Dhèut kërkon pajtimin e gjaqeve
mbarëkrahinor pa përjashtim. (Dihet se gjaku
i mikut nuk hynë në pajtim me Kanu).
Për ta lehtësuar dhe shpejtuar pajtimin e
gjaqeve krenë me Gjomark marrin me vete edhe famullitarin,
i cili prin me kryq në dorë; kurse krenët
e dheut me bajraktarin, pleq e strapleq katundesh e
fisesh përgatitën për çdo gjak
që duhet të pajtohet. Zakonisht pajtimi shtëpi
për shtëpi e katund për katund zgjat,
simbas gjaqeve që duhet të pajtohen, por jo
më shumë se dy ditë.
Pajtimi i gjakut gjatë veprimit të Paqtimit
të Dhèut bëhet simbas ritit tradicional,
pavarësisht se këtu pajtimi organizohet dhe
udhëhiqet “nga lart”, në se mund
të shprehemi kështu.
Sa i lashtë është ky institut kanunor
është vështirë të gjendet në
terren, po aq në arkiva e biblioteka.
Dr. Pal Doçi te “Mirdita vatër e qëndresës
antiosmane”, na njeh me një dekret të
Portës së Lartë me të cilin Bibë
Doda më 1837 caktohet Kapidan i Malit të Mirditës,
ku duhet të kryejë edhe pajtimin e gjaqeve
në Mirditë.
Në një relacion të zv/konsullit të
Austrohungarisë në Shkodër,dërguar
më 1857 Ministrisë së Punëve të
Jashtme në Vjenë, shkruhet: “Në
Mirditë qëndron ende zakoni i lashtë
gjerman i udhëtimeve gjyqësore të kryetarit
(Kapidanit) nëpër mbarë vendin, i quahtur
këtu vojvodin, të cilin Bibë Doda do
ta nis nësër.”
Në vazhdim, në një relacion tjetër
të vitit 1879 theksohet se Kapidani i Mirditës
“lajmroi se ai tani do të fillonte vojvodin,
dmth me gjithë suitën e tij të shkonte
shpi më shpi për pajtim të gjaqeve.”
Këto materiale arkivore, nga njëra anë,
dëshmojnë se vojvodin, kupto këtu krenët,
vojvodët, siç quheshin me termin sllav,
të cilët bashkë me Kapidanin e Mirditës,
dilnin për Pajtimin e Dhèut, me sa duket,
ishte një term zyrtar në administratën
e asaj kohe. Por edhe në popull, sidomos në
zonat kufi me Pukë, është ruajtur termi
vojvodë për kreun, prijsin, plak dhèu
siç e quante Mirdita në përgjithësi.
Kështu, në Bajrakun e Dibrrit, është
njohur vojvoda i Kashnjetit, Paluca, kreu i Bajrakut
të Dibrit dhe një prej krenëve të
mëdhaja të Mirditës. Gjithashtu vojvoda
i Gojanit të Madh e Gojanit të Vogël,
të Gojanit të Poshtëm apo Gomsiqes së
Poshtme, të quajtun ndryshe : vojvoda i Spaçit
të Vogël.
Nga ana tjetër, vojvodin/vojvodini qenka një
e drejtë e lashtë dokesore, që ngjasoka
me një doke të tillë të lashtë
gjermane, ngjasime këto që vinë nga ngjasimet
e formacioneve ekonomike-shoqërore në stade
të ngjashme zhvillimi historikoshoqëror.
Në disa dokumenta, si edhe botime, vërehet
tendenca për ta lidhur pajtimin tradicional mbarëkrahinor
të Mirditës me një zabitname, me një
proces të mbajtur gjatë pajtimit të gjaqeve
prej një përfaqësuesi të administratës
osmane dhe se kjo veprimtari gjoja u bëka me kërkesën,
shtyrjen dhe praninë e autoriteteve osmane.
Në këtë çështje është
marrë veçanërisht Pal Doçi,
i cili ka arritur në përfundimin se Pajtimi
i Dhèut nuk është vepër as e ndërhyrjeve
osmane, as vetëm e Gjonmarkut me krenët e
mëdha të Mirditës, por vepër e përbashkët
e të gjithë krenëve me bajraktarë,
pleq e strapleq të katundeve e dhenave të
mbarë Mirditës, ku sigurisht, krenë me
Gjomark kishin rolin e vet.
Sigurisht, s’ka se si të ishte ndryshe, për
derisa Mirdita ishte një krahinë autonome
që shquhej mes krahinave autonome të veriut
për rolin e të veçantat e saj, që
zbatonte plotësisht të Drejtën e saj
Dokesore. Prandaj, s’ka se si t’u bindej
dhe t’u nënshtrohej dekreteve sulltanore
për zabitname, për një çështje
kaq delikate dhe kaq të rëndësishme,
siç ishte pajtimi i gjakut mbarëkrahinor
në afate të caktuara. Por, kuptohet se autoritetet
osmane përpiqeshin të shfrytëzonin këtë
institut tradicional dokesor mirditas e të mbarë
maleve shqiptare, për t’u paraqitur në
opinionin e konsullatave të huaja në Shkodër
e më tej, sikur kishin fituar kaq autoritet në
male sa të dekretonin e të zbatonin vepra
kaq humane me dimensione krahinore dhe mbarëkombëtare.
Pra, këtu kemi të bëjmë më
shumë me një dinakri në kuadrin e përpjekjeve
të Portës së Lartë se gjoja edhe
malet, siç ishte Mirdita e panënshtruar,
po i bindej autoritetit sulltanor.
Lashtësia dhe zbatimi tradicional i këtij
instituti për pajtim gjaqesh në mbarë
Mirditën, duket edhe në përdorimin e
termit dhèu, një term paraosman të
cilin e ka shpjeguar mjaft mirë Mark Tirta. Emërtimi
dhèu në Mirditë, si edhe në Pukë,
përgjithësisht ishte një njësi tokësore
me përmasat dhe atributet e bajrakut. Prandaj,
jo rastësisht Mark Tirta thekson faktin se Mirdita
përbëhet prel 12 dhènash, duke njanuar
kështu termin osman bajrak.
Tani besoj se nuk do të ishte pa vend të shtrohej
pyetja në se mund t’i shërbejë
gjendjes aktuale ky institut i rëndësishëm
tradicional. Përgjigja mendoj të ishte : mjafton
vullneti i mirë mbarë shoqëror me intelektualë,
shoqata e organizata shoqërore në bashkëpunim
me pushtetin vendor, si edhe klerin për të
arritur në ripërtritjen e këtij instituti
tradicional të pajtimit mbarëkrahinor dhe
ndërkombëtar.
Sigurisht, në përshtatje me kushtet e sotme.
Shembull tipik ka qenë viti 1945,fill mbas Luftës,
pas 26 vjetësh kur u arrit Pajtimi i Dheut, mbarëkrahinor
për N/prefekturën e Mirditës, si edhe
në Pukë e më gjërë.
____________________________
B u r i m e t
1. Shtjefën Gj. Kryeziu, Kanumi i
Lekë Dukagjinit, Shkodër, 1933, ? 969. ?
970. ? 1142;
2. E drejta zakonore shqiptare, ASHRPSSH, IKP, Tiranë,
1989,
f. 193.
3. Dr. Pal Doçi, Mirdita vatër e qendrës
antiosmane, Tiranë, 1999, f. 152 -
157.
4. Prof. As. Dr. Kahreman Ulqini, Bajraku ……
Tiranë, 1991, f. 75 - 80.
5. Prof. Dr. Mark Tirta, Rreth njësive etnografike….
Kultura Popullore 2/1982
f.71.
6. Burime në terren, Mirditë dorëshkrime
të autorit;
7. Sinan Prendi, Histori : Mesjeta Koha e re dhe e sotme,
“Mirdita”, Rrëshen,
1999, f. 107;
8. Xh. Meçi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, Varianti
i Pukës, Tiranë, 1997. |
