 Ditët e fundit të Aleksandër Moisiut -shkruan Vitore Stefa
Pranvera ka trokitur ne qytetin e Triestes. Cdo gje ka filluar te marri gjalleri. Kjo, shikohet me shume ne fytyrat gezmore te njerezve, qe me ngjyra pranverore kane mbushur bulevardet dhe sheshet me veshjet e tyre. Se bashku me nje grup miqsh Italian shkuam ne Porte Roza. Porte Roza eshte nje nga qytetet me te bukura dhe turistike te Sllovenise, eshte vetem 1 ore larg Triestes.... E njejta ere pranvere dhe atje.. ndryshimi eshte se atje ndihet atmosfera e Ballkanit, si ne komunikim me njerezit, si dhe ushqimet
qe perdorin...... Dhe çmimet jane shume me lire se ketu. Kaluam nje paradite plot varjacione, nje dreke te shijshme dhe para se te ndaheshim u kthyem te lulishtja e madhe e qytetit ton ketu ne Trieste, qe quhet "Giardino pubblico". Aty, ndjehet me mire zgjimi i pranveres; pemet jane mbushur me sythe, lulet shume-ngjyrshe kane zbukuruar lulishten dhe ne filluam te sodisim bustet e njerezve te shquar, qe e rrethojne dhe i japin kesaj lulishte nje hije te rende dhe dinjitoze, e denje per te qene lulishtja me e rendesishme e ketij qyteti te vjeter te mbushur me art dhe kulture. Me terhoqi vemendjen busti i Aleksander Moisiut dhe shenimi perkates: Aktor i madh, ditelindja dhe dita e vdekjes. Isha shkeputur pak nga grupi duke ndenjur me shume para bustit, kur degjoj qe me therrasin... -Ej, u thashe, hajdeni te shikoni bustin e nje aktorit tone te famshem.
-Jo- u hodh Daniela nje aktore e teatrit "Giuseppe Verdi," Alessander Moissi eshte Austriak. Edhe kete shqiptar do te na e nxjerresh ti ? Me Danielen debatojme shpesh per keto gjera, te dyja jemi nacionaliste dhe asaj i vjen inat kur une i permend figura te
shquara te kombit tim, qe kane kontribuar per kombin e saj; si Skenderbeu, Karlo Gega etje... -Ky eshte puro Shqiptar, me vjen keq se merresh dhe me art. Pse, si e keni mesuar ne shkolle ju, per italian? -Jo, nuk e kemi bere ne mesim, po di, qe eshte Austriak dhe ka
debutuar shume ne skenat tona, ka qene dhe mik i ngushte me dramaturgun tone te njohur, Luiggi Pirandelo. Me te u bashkuan dhe dy miqte tone. Ne shtepi kisha revisten "Doruntina", qe ma dergon rregullishte kryetari i L:SH:B:-se per Suedi Z-ti Ibrahim Egriu. Ne kete numer eshte nje shkrim i Z-tit Mikel Prendushit, qe flet pikerishte per
jeten e aktorit te madh . -Hajde, ta mbush mendjen ty dhe te gjithve, qe aktori eshte puro
Shqiptar i thash pak e nxehur.U habit nga ato qe i perktheva. Ky shkrim eshte shume interesant bene fjale per jeten, vepren e ketij Princi te skenave boterore. Eshte nder per mua te kujtoj kete Gjeni, ne listat tona dhe shume kenaqesi ta ndaj me ju te dashur miq. Ne afersi te pervjetorit te vdekjes se tij dhe ne kujtim te pavdeksise se tij po ju dergoj kete
shkrim shume interesant te Zotit Mikel Prendushi .
Aktori i madh Shqiptar me fame boterore, turneun e fundit e beri ne Itali.Ai kishte ikur nga Gjermania si i perndjekur dhe po keshtu me 1934 u largua dhe nga Austria, i thirur nga sipermaresit teatror Italian, per nje turne.Ne qytete te ndryshme te Italise, ai intrpretoi pjeset me te bukura te repertorit tij.Per suksesin e tij te merituar shkruajn gjeresishte gazetat Italjane , por dhe ato Evropiane.Ne kohen kur fama e Moisiut tone kishte arritur kulmin, Musolini kerkoi t'i jepte shtetesine Italiane dhe ta aktivizonte neper podiumet kryesore per propaganden e tij , por aktori I madh ,qe ishte kunder diktaturave dhe kunder luftes, e refuzoi kete propozim Kohet e fundit , jane botuar ne Itali disa dokumente e kujtime ne te cilet tregohet se si Musolini kerkonte ta afronte me cdo kusht Moisiun , duke i dhene dhe rolin kryesor te drames "Savonarola" ,qe do te shfaqej ne ditet e "Majit Fiorentin"me 1935, aktivitet ky I manipuluar nga fashizmi Vet Mussolini , kishte par talentin e mrekullushem te Moisiut, ne disa interpretime te kryeroleve dhe , megjithe dyshimet per te si pacifiste ,kerkonte ta afronte.Aleksander Moisiu e refuzoi dhe kete
here , duke vazhduar turneun e tij simbas kontrates ,qe kishte lidhur Gruan e tij Johana Terwin ,e kishte lene ne Austri , me qellim qe te kthehej dhe vet atje :Pas refuzimit qe i beri disa here Mussolinit , Moisiu , mendonte nje ore e me par te ikte nga Italia Ne ato dite , dramaturgu i njohur Italian Luiggi Pirandelo kishte shkruar nje komedi me titull "Nuk dihet se si" , ku rolin kryesor ja kishte caktuar aktorit famoze.Pirandelo e çmonte shume aktorin si dhe ky Pirandelon Venia e kesaj drame do ta shtynte qendrimin e Moisiut ne Itali .Ne leterkembimet e tyre ne kete kohe , shihet nje far ftohtesie , e
deri kritikat e Moisiut , ndaj komedise se re. "Ne kete komedi , nuk ka asgje per te qeshur apo per te qar – I shkruante Moisiu Pirandelos , per te justifikuar refuzimin e tij.Me
von ne mes tyre , u arrit nje kompromis.Komedia e rrishikuar ,do te vihej ne sken , si premier jo ne Itali , por ne Austri (Viene) Vet Stefan Cvajgu, shkrimtar i mirenjohur mori persiper perkthimin e kesaj komedie, sic tregojne dokumentacionet e kohes.Eshte
interesante te theksohet se kete komedi , ja kish kerkuar Pirandelos , teatri kombetar i Parisit, po Pirandelo preferonte ta vinte ne skene , vetem me Moisiun ne rolin kryesor.
Ne ditet e para te Marsit , Moisiu lexoi neper gazetat Italiane rreth pregatitjeve per pushtimin e Abisinise(Etiopise) Porsa lexoi keto lajme ai ka then :-U pa puna...Lamtumire..Vendosi nje ore e me par te largohej Shfaqen e fundit e dha ne San Remo me 12 Mars 1935.Aktorja Italiane Maria Fabri, ne artikullin "Debutimi i fundit i Moisiut" ka shkruar -Ate mbremje u pame per te fundit here ne debatimin tone te "Kufoma e gjalle"e Leon Tolstoit, ku Moisiu kishte rolin kryesor ate te Fedias.Ate nate kishte ethe dhe ashtu sic ishte nje artiste e re , I propozoi te futeshin ne det ne ujin e akullt te Tirrenit Te nesermen pa zbardhur dita ,ai do te merrte , trenin ekspres , per Viene.Gjat
rruges ai u semur dhe me teper Mushkrite e tija , te lodhura nga turbekolozi, qe kishte marre gjat luftes pare Boterore ne France , nuk duruan me dhe atij ju shfaq polmoniti akut Porsa arriti ne Viene e shoqa e shtroi menjehere ne spital , por gjendja e tij sa vinte
dhe rendohej me teper... Vdiq me 22 mars 1935 ne Viene.
Varrimi i tij , qe vertete madheshtor ...
|
